Schotbalkenloods De Haukes

Pal naast wandelstartplaats De Haukes staat een op het eerste gezicht onopvallend monument: de schotbalkenloods van De Haukes, tegenwoordig vooral bekend van de jachthaven bij het dorp. Toen Wieringen nog een eiland was kwamen reizigers van het vasteland hier al aan wal, al duurde het tot 1892 voordat er een haven werd aangelegd.

De schotbalkenloods is nauw verbonden met die haven en werd gebouwd in 1931. Het rechthoekige gebouwtje is gemaakt van hout en was oorspronkelijk geheel zwart geteerd. Tegenwoordig is een deel zwart geverfd. De wanden bestaan niet uit sluitende planken, maar uit lamellen, zodat de wind door de loods kan waaien. Twee houten schuifdeuren geven toegang tot de in de loods opgestapelde balken.

De schotbalkenloods in De Haukes. De wind- en luchtdoorlatende lamellenstructuur is duidelijk te zien. Foto: Henk Looijesteijn

De schotbalken zijn bestemd voor de coupure of doorsteek in de Westerlanderdijk, die in de tijd dat Wieringen een eiland was de lage Westerlanderkoog beschermde tegen hoogwater. Het was rond 1800 nog een wierdijk, dat wil zeggen dat het aarden dijklichaam aan de zeezijde was versterkt met een wierriem of wierdijk, samengesteld uit wier en hout. Dat wier was eigenlijk Groot Zeegras dat met name rondom Wieringen goed groeide in de Zuiderzee.

Voorbeeld van een dijk voorzien van wierriem: de Westfriese Omringdijk, in 1690 getekend door de Amsterdamse landmeter Maurits Walraven. Collectie: Westfries Museum, objectnummer 07896

Wieringen was dan ook het centrum van de wiervisserij. Met name in de buurt van De Haukes waren veel gronden met Groot Zeegras en er werd veel wier in het buurtschap aan land gezet. Het werd gedroogd in speciaal daarvoor gebouwde wierschuren. Wierdijken bouwde men op een gegeven ogenblik niet meer, maar tot in de 20ste eeuw was gedroogd wier van Wieringen veel gevraagd als kussen- en matrasvulling.

Wierschuur van De Haukes, gebouwd in 1883 met gebruikmaking van het hout van twee scheepswrakken. De schuur staat nu in het openluchtdeel van het Zuiderzeemuseum. Collectie: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort/Documentnummer WR-3

Vrijwel overal werden in de loop der tijden wierdijken vervangen door aarden dijken met steenglooiing, maar op Wieringen bleven de wierdijken aan de zuidkant van het eiland nog lang in gebruik. In 2020-2021 werd de enige nog bestaande wierdijk tussen het oude eiland en de polder Waard-Nieuwland hersteld. Een fiets- en wandelroute die begint in De Haukes voert over dit cultuurhistorisch monument.

Bij het buurtschap Elft is in 2022 de reconstructie van een Wierdijk uit 2001 hersteld. Deze bestond uit een frame van houten palen met samengeperst zeegras. Op deze foto is het frame tegen de dijk te zien, alleen het zeegras ontbreekt nog. Foto: Ingrid Oud

Toen de Wieringermeer net droog was gemaakt werd langs de nieuwe haven een weg aangelegd naar de zojuist gebouwde Haukessluis, die de Slootvaart in de nieuwe polder verbindt met het Amstelmeer. Van daar loopt de weg verder de Wieringermeer in. Om verkeershinder tegen te gaan werd in 1931 in de oude Wierdijk een coupure gemaakt. Aan weerszijden verrees een betonnen muurtje met twee sleuven.

De betonnen coupure, aangebracht in 1931. De balken worden in de sleuven neergelaten, en de ruimte daartussen kan nog worden opgevuld met aarde. Foto: Henk Looijesteijn

Als hoog water De Haukes bedreigt, worden de balken uit de nabijgelegen loods gehaald en laat men ze zakken in de sleuven. Ook andere havens hebben dergelijke coupures, zoals bijvoorbeeld Den Oever. De visserijhaven van dit dorp ligt buitendijks, maar het verkeer kan door de coupure makkelijk op het haventerrein komen. De coupure in Den Oever is versterkt met grote deuren en kan bij hoog water nog sneller worden gesloten.

Een voorbeeld van een andere coupure, met open schotbalkenloodsje, in ’s-Heer Arendskerke. Foto: Lymantria, CC BY-SA 3.0 NL <https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/nl/deed.en>, via Wikimedia Commons

De schotbalkenloods bij de Haukes is nog steeds in gebruik en wordt één keer per jaar getest, voor het geval dat het peil van het Amstelmeer te veel stijgt. Het gebouwtje vormt samen met de coupure en de dijk een functioneel cultuurhistorisch ensemble. Het herinnert aan de tijd dat Wieringen nog was omgeven door de zee, en in de haven van De Haukes niet alleen plezierjachten maar ook vissersscheepjes aanmeerden.

De inpoldering van de Wieringermeer was een waterscheiding in de geschiedenis van Wieringen. Op deze luchtfoto uit 1930 is de overgang tussen eiland en nieuw land bij De Haukes scherp te zien. Maker onbekend. Collectie: Regionaal Archief Alkmaar, nummer FO 3021933

Extra

Schotbalkenloods De Haukes

Sla de kaart over en ga naar de tekstversie van: Schotbalkenloods De Haukes

Tekstversie

Schotbalkenloods De Haukes

Adres

nabij De Haukes 20, 1778 KD, Westerland, NL