Gemaal Soeteboom en Hornersluis

Verscholen in het stedelijk gebied van Zaandam ligt gemaal Soeteboom. De oplettende kijker kan via de ramen de enorme aandrijfwielen van de vijzel zien zitten. Bijzonder is dat het gemaal boven op de oude Hornersluis in de Noorder IJ- en Zeedijk is gebouwd.

Voor- en achterzijde gemaal Soeteboom aan de Hogendijk te Zaandam. Op de linkerfoto twee gevelstenen met de teksten: Soeteboom en Anno 1874. Foto’s: Colette Cramer

Stoomgemaal

Gemaal Soeteboom was oorspronkelijk een stoomgemaal. Het werd gebouwd in 1873-1874 en is daarmee het oudste gemaal in de Zaanstreek. Aanleiding voor de bouw was het afbranden van een van de drie molens van de polder Westzaan. Om op funderingskosten te besparen, werd het gemaal geplaatst op de oude Hornersluis. Het gemaal is vernoemd naar de 17de-eeuwse streekhistoricus Hendrick Jacobsz. Soeteboom. Hij was de eerste die een historische beschrijving van de Zaanstreek samenstelde.

In 1917 maakte de stoommachine plaats voor een elektromotor en werd de schoorsteen verwijderd. De elektromotor had een vermogen van 80 pk en de capaciteit van het gemaal was toen 120 kubieke meter water per minuut. Tot 1982 bemaalde het gemaal de polder Westzaan. Daarna nam gemaal Overtoom het werk van Soeteboom over. Dit gemaal werd in 1980-1982 gebouwd door Waterschap Het Lange Rond, waarin de polder Westzaan in 1977 was gefuseerd.

Stoomgemaal met schoorsteen uit 1900. Collectie: Archief Zaanstad, nummer 22_11948

Toch doet gemaal Soeteboom tegenwoordig nog steeds dienst, hoewel het een andere functie heeft gekregen. Bij heftige neerslag draait het gemaal nog steeds mee, maar de belangrijkste taak is tegenwoordig die van doorspoelgemaal. De waterkwaliteit in de achterliggende sloten laat te wensen over. Er zit weinig stroming in het water terwijl de vuilbelasting hoog is. Met behulp van het gemaal worden de sloten daarom regelmatig doorgespoeld.

Voorzijde gemaal met Hornersluis. Het gemaal was toen zwart geschilderd en had links een deur met bovenlicht. Vermoedelijk tussen 1917 en 1940. Collectie: Archief Zaanstad, nummer 21_02724

In het gemaal bevindt zich nog de oude aandrijfinstallatie met drie drijfwielen gekoppeld door middel van brede drijfbanden. De kammen zijn van nylon, maar oorspronkelijk van azijnhout. De vijzel doet tegenwoordig nog steeds dienst. Een moderne elektromotor zorgt voor de aandrijving. De huidige capaciteit van het gemaal is 30 kubieke meter water per minuut.

De drie aandrijfwielen met nylon kammen en de vijzel. Foto: Colette Cramer
Nieuwe aandrijfmotor. Foto: Colette Cramer

De gebiedsbeheerder komt één keer per week langs om het krooshek schoon te maken en olie bij te vullen. Het gemaal is niet toegankelijk, wel zijn er aan de voorzijde extra ramen aangebracht om de aandrijfinstallatie beter zichtbaar te maken. In de tussenruimte van het gemaal bevinden zich drie deuren. Vermoedelijk zijn dit kasten en een bedstede geweest.

Hornersluis

De Horner- of Jaap Kraftensluis dateert uit de 17de eeuw en was eerst van hout. In 1703 werd de sluis totaal vernieuwd in baksteen. Een plaquette in de sluis herinnert aan het leggen van de eerste steen op 4 juni van dat jaar. Destijds was de Hornersluis een zeesluis in de Noorder IJ- en Zeedijk langs het IJ. Dat stond in open verbinding met de Zuiderzee. In 1870-1876 kwam hier verandering in door de aanleg van het Noordzeekanaal. Toen werd het IJ grotendeels ingepolderd. In oktober 1872 besloot het polderbestuur de sluis op te heffen en hem te gebruiken als fundering en buitenwaterloop van het nieuwe gemaal Soeteboom. De naam van de Hornersluis verwijst naar de Horn (horn = hoek), een in het water vooruitspringend stuk land dat ook de naam gaf aan de nabije Hoge en Lage Horn.

Hornersluis. Foto: Colette Cramer
De tekst luidt op de bovenste steen: '[onleesbaar] EER/ DOOR ONS VADERS/ACHTBAERHYDT'. Op de steen daaronder luidt de tekst: '[onleesbaar] GEBOUW DEN EER/ STEN STEEN GELYDT/ A1703 DEN 4 JUNY'. Foto: Colette Cramer

Behalve de gedenksteen zijn er in het front van de sluiswanden horizontale peilmerken aangebracht. In de westelijk sluiswand staat ‘1732 II’ en de oostelijke sluiswand ‘27’. Zowel de gedenksteen als de peilmerken zijn beschermd als provinciaal monument.

Horizontale peilmerken, met links '27' en rechts '1732 II'. Bron: Redengevende Omschrijving Provinciale Monumenten Noord-Holland

Extra

  • YouTubefilmpje van HHNK
  • Wandelen: Het Rondje Gouw van het Wandelnetwerk Noord-Holland is een vrij lange rondwandeling om de Gouw en zijn open veenweidegebied heen. U loopt langs de groene Westzijde van Zaandam, over de Noorder IJ- en Zeedijk en door het lange en sfeervolle dorpslint van Westzaan. 
  • Wandelen: Het Rondje Zaanoever van HollandRoute voert langs de oostelijke en westelijke oever van De Zaan.

Gemaal Soeteboom en Hornersluis

Sla de kaart over en ga naar de tekstversie van: Gemaal Soeteboom en Hornersluis

Tekstversie

Gemaal Soeteboom en Hornersluis

Adres

Hogendijk 102, 1506 AK, Zaandam, NL